Spadek

Ile wynosi zachowek - ile procent i jak go policzyć?

Trustio Team5 min czytania
Kobieta trzymająca dokumenty i siedząca przed laptopem.

Zachowek uprawnia najbliższych członków rodziny do otrzymania części majątku po zmarłym, nawet jeśli nie zostali uwzględnieni w testamencie. Informacje czym jest i komu przysługuje można znaleźć na stronie Trustio. W niniejszym artykule przedstawiamy, ile procent zachowku należy się po rodzicu, jak uwzględnić darowizny i jak wyliczyć konkretną kwotę.

Zachowek po rodzicach

Zachowek po śmierci rodzica oblicza się jako połowę ustawowego udziału spadkowego uprawnionego. Osoby małoletnie oraz trwale niezdolne do pracy mają prawo do dwóch trzecich tego udziału (art. 991 § 1 KC).

Poniżej przedstawiono udziały dla typowych sytuacji, gdy uprawniony jest pełnoletni i zdolny do pracy. W nawiasie wartość dla osoby małoletniej lub trwale niezdolnej do pracy.

Rodzic zostawił męża lub żonę i dzieci:

  • 1 dziecko: 25% majątku (33,3%),
  • 2 dzieci: 16,7% (22,2%),
  • 3 dzieci: 12,5% (16,7%),
  • 4 dzieci: 9,4% (12,5%).

Rodzic był wdowcem, wdową albo rozwodnikiem:

  • 1 dziecko: 50% (66,7%),
  • 2 dzieci: 25% (33,3%),
  • 3 dzieci: 16,7% (22,2%).

Skąd różnica przy czwórce dzieci?

Małżonek zawsze musi otrzymać z ustawy minimum 1/4 spadku (art. 931 § 1 KC). Przy czwórce dzieci zabezpiecza się najpierw tę część dla małżonka, a dzieci dzielą się pozostałą resztą.

Wnuki a zachowek

Jeśli dziecko zmarło przed rodzicem, jego prawo do zachowku przechodzi na wnuków. Wchodzą oni w miejsce swojego zmarłego rodzica i dzielą się jego udziałem po równo.

Od jakiej kwoty liczy się zachowek?

Odpowiedni procent mnoży się przez tzw. substrat zachowku. Nie jest to jednak tylko majątek, który został po śmierci. Liczy się go następująco:

  • wartość majątku zmarłego (mieszkanie, oszczędności, samochód),
  • minus długi spadkowe (kredyty, zaległe rachunki, koszty pogrzebu),
  • plus darowizny, które zmarły zrobił za życia (art. 993 KC). Warto podkreślić, że darowizny mogą całkowicie zmienić wynik.

Darowizny a wysokość zachowku

Darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia wchodzą do podstawy obliczenia zachowku. Nie każda jednak na tych samych zasadach. Darowizny na rzecz dzieci, wnuków, małżonka i rodziców dolicza się bez względu na to, kiedy zostały dokonane. Czyli np. mieszkanie przekazane synowi 25 lat temu także będzie w tych obliczeniach. Natomiast darowizny na rzecz innych osób, takich jak synowa, przyjaciel czy fundacja, dolicza się wyłącznie z ostatnich 10 lat przed śmiercią spadkodawcy (art. 994 § 1 KC).

Przy wycenie darowizny uwzględnia się stan rzeczy z dnia jej dokonania, ale według cen aktualnych na dzień ustalania zachowku (art. 995 KC). Jeśli syn otrzymał mieszkanie w złym stanie technicznym i przeprowadził remont, do obliczeń przyjmuje się jego stan sprzed remontu przy cenach obecnych.

Przykład: Pan Marek przepisał synowi mieszkanie za życia. Był pewien, że majątek jest już podzielony. Nie wiedział, że darowizna wejdzie do podstawy obliczenia zachowku jego córki. Gdy doliczono wartość mieszkania, córka mogła żądać od brata 180 000 zł.

Warto zwrócić uwagę, że darowizna otrzymana przez uprawnionego za życia spadkodawcy zmniejsza jego zachowek (art. 996 KC). Gdyby córka Pana Marka otrzymała od niego wcześniej 100 000 zł, kwota ta zostałaby odliczona od zachowku. Mogłaby żądać od brata już tylko 80 000 zł, nie 180 000 zł.

Jak obliczyć zachowek po rodzicu – przykład

Pan Andrzej był wdowcem i miał dwoje dorosłych dzieci: Annę i Piotra. W testamencie cały majątek zapisał Piotrowi. 10 lat przed śmiercią przekazał mu też mieszkanie, które dziś jest warte 380 000 zł.

Po śmierci pozostały oszczędności w wysokości 400 000 zł oraz dług na karcie kredytowej wynoszący 20 000 zł.

Obliczenie zachowku Anny:

  1. Majątek po odjęciu długów: 400 000 - 20 000 = 380 000 zł.
  2. Doliczenie darowizny dla Piotra do majątku: 380 000 + 380 000 = 760 000 zł. To jest substrat zachowku.
  3. Gdyby nie było testamentu, Anna odziedziczyłaby połowę spadku. Jako osoba dorosła i zdolna do pracy, jej zachowek wynosi połowę z tej połowy, czyli 25%.
  4. 25% z 760 000 zł = 190 000 zł. Anna nie otrzymała nic, może więc żądać od Piotra 190 000 zł. Gdyby darowizny nie doliczono do substratu, zachowek wyniósłby zaledwie 95 000 zł.

Ile wynosi zachowek dla rodzeństwa?

Rodzeństwu zachowek nie przysługuje. Prawo do zachowku mają tylko dzieci (a w ich miejsce wnuki), małżonek i rodzice zmarłego (art. 991 § 1 KC). Rodzeństwo dziedziczy jedynie z ustawy i tylko w określonych okolicznościach, np. gdy zmarły nie miał dzieci, a jego rodzice już nie żyją.

Brat dostał wszystko po rodzicach, ile mi się należy?

W takiej sytuacji nie mamy do czynienia z „zachowkiem dla rodzeństwa”, ale z zachowkiem po rodzicu, którego współspadkobiercą lub obdarowanym jest brat lub siostra. Mają oni wówczas prawny obowiązek wypłacić należną kwotę. Całość oblicza się dokładnie według zasad opisanych wyżej w przykładzie z Panem Andrzejem.

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak. Od 22 maja 2023 roku osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia płatności albo rozłożenia jej na raty. W wyjątkowych sytuacjach sąd może również obniżyć wysokość zachowku. Dzieje się tak np. gdy spadkobierca odziedziczył wyłącznie nieruchomość, w której mieszka, i nie dysponuje gotówką na spłatę. Na dochodzenie roszczenia o zachowek przewidziano 5-letni termin przedawnienia

Najczęstsze pytania

Do ilu lat zachowek wynosi 2/3?

Do 18 lat. Liczy się wiek w dniu śmierci rodzica, a nie w dniu wypłaty. Dwie trzecie należą się też dorosłemu, który jest trwale niezdolny do pracy.

Czy długi zmniejszają zachowek?

Tak. Długi spadkowe odejmuje się od majątku przed policzeniem zachowku. Jeśli długi są wyższe niż majątek, a darowizn nie było, zachowek może wynieść zero.

Czy pieniądze z dyspozycji wkładem na wypadek śmierci liczą się do zachowku?

Przeważa pogląd, że tak, jak darowizna. Więcej piszemy w artykule o dyspozycji wkładem na wypadek śmierci.

Czy wnuk może żądać zachowku po dziadku?

Tak, jeśli jego rodzic (dziecko dziadka) nie żyje w chwili śmierci dziadka. Wnuk wchodzi wtedy w miejsce rodzica.


Przytoczone historie są przykładami ilustracyjnymi. Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady prawnej. W indywidualnej sprawie skonsultuj się z radcą prawnym lub notariuszem.

Trustio Team
Spadek

Kiedy należy się zachowek?

Zachowek chroni najbliższych pominiętych w testamencie, ale prawo jasno określa, komu przysługuje. Kto jest uprawniony, a kto może stracić to prawo przez wydziedziczenie, zrzeczenie się dziedziczenia, odrzucenie spadku lub niegodność?

Trustio Team3 min czytania

Uporządkuj ważne sprawy, zanim staną się problemem

Załóż konto i przygotuj Czerwoną Teczkę - zostaw bliskim jasny obraz majątku i dokumentów.