Zachowek

Czym jest zachowek

Zachowek to uprawnienie najbliższych członków rodziny spadkodawcy do otrzymania określonej części wartości spadku, nawet jeśli zostali pominięci w testamencie. Instytucja ta równoważy swobodę testowania (prawo do swobodnego rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci) z ochroną rodziny.

Zachowek nie jest udziałem w samym spadku - to roszczenie pieniężne. Uprawniony nie staje się współwłaścicielem rzeczy wchodzących w skład spadku, lecz może żądać zapłaty odpowiedniej kwoty od spadkobierców.

Komu przysługuje zachowek

Prawo do zachowku mają wyłącznie:

• zstępni spadkodawcy (dzieci, a w ich miejsce wnuki i dalsi potomkowie),
• małżonek spadkodawcy,
• rodzice spadkodawcy.

Co istotne, osoby te są uprawnione tylko wtedy, gdy w danej sytuacji byłyby powołane do spadku z ustawy. Rodzeństwu, dziadkom czy dalszej rodzinie zachowek nie przysługuje.

Jak obliczyć wysokość zachowku

Wysokość zachowku zależy od udziału, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, oraz od jego sytuacji osobistej:

• 2/3 udziału ustawowego - gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy,
• 1/2 udziału ustawowego - w pozostałych przypadkach.

Przykład. Spadkodawca pozostawił majątek o wartości 300 000 zł i dwoje pełnoletnich, zdolnych do pracy dzieci. W testamencie cały majątek zapisał jednemu z nich. Przy dziedziczeniu ustawowym każde dziecko otrzymałoby 1/2 spadku, czyli 150 000 zł. Pominięte dziecko może żądać zachowku w wysokości 1/2 z 150 000 zł, czyli 75 000 zł. Gdyby było małoletnie lub trwale niezdolne do pracy, zachowek wyniósłby 2/3 z 150 000 zł, czyli 100 000 zł.

Przy obliczaniu zachowku do wartości spadku dolicza się również niektóre darowizny uczynione przez spadkodawcę. Dlatego rzeczywista podstawa obliczenia bywa wyższa niż sama wartość majątku pozostawionego w chwili śmierci.

Kiedy zachowek NIE przysługuje

Prawo do zachowku można utracić lub wyłączyć w kilku sytuacjach:

• Wydziedziczenie - spadkodawca może w testamencie pozbawić uprawnionego zachowku, ale musi wskazać jedną z ustawowych przyczyn (np. uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, niedopełnianie obowiązków rodzinnych, przestępstwo przeciwko spadkodawcy).
• Zrzeczenie się dziedziczenia - zawarta ze spadkodawcą umowa o zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje co do zasady także prawo do zachowku.
• Uznanie za niegodnego oraz odrzucenie spadku - osoba taka traktowana jest tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku.
• Małżonek w trakcie rozwodu - jeśli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z winy małżonka, można go wyłączyć od dziedziczenia.

Jak Czerwona Teczka pomaga uniknąć sporów o zachowek

Spory o zachowek najczęściej wybuchają, gdy rodzina nie zna pełnego obrazu majątku, darowizn i woli zmarłego. Czerwona Teczka porządkuje te informacje w jednym miejscu: spis majątku, wykaz darowizn, lokalizację testamentu i kontakt do notariusza. Dzięki temu bliscy działają w oparciu o fakty, a nie domysły - co realnie zmniejsza ryzyko konfliktu.

Pamiętaj: Czerwona Teczka nie zastępuje testamentu ani nie rozstrzyga o zachowku. Jest praktycznym uzupełnieniem, które ułatwia uporządkowanie spraw spadkowych. Zobacz też, jak działa dziedziczenie.